Zen en community-building

Wie dagelijks bezig is met bijvoorbeeld afvalinzameling of mobiliteit kan het op vakantie niet laten. Die kijkt bij een buitenlandse reis hoe het er in andere landen aan toe gaat en vergelijkt. Een recente reis door Zuidoost Azië bood voor mij alle kans om na te denken over de theorie en praktijk van zen en community-building. Zen stamt uit het boeddhisme en is meer levensfilosofie dan religie. Vooral het boek ‘The spirit of Zen’ van Max van Schaik uit 2018 was daarbij bijzonder leerzaam.

Over Zen als filosofie

Voor ik toekom aan Zen en community-building eerst enkele introducerende opmerkingen. Zo werd duidelijk dat Zen de fonetische uitspraak is van het Chinese Chan. Omdat vooral Japan de Zen-filosofie exporteerde, zijn de Chinese roots bewust wat op de achtergrond geplaatst. Geopolitiek raakt alles, ook de filosofie! In het supermoderne en zeer ondernemende Japan moet boeddhisme vechten voor het bestaansrecht, terwijl bijvoorbeeld In het kleine en zeer arme Laos de monniken nog het straatbeeld domineren. Dat heeft ook zeer praktische achtergrond. Jongeren die (tijdelijk) monnik worden krijgen In Laos een kans op scholing, in Japan bestaat die noodzaak niet meer.

Over Zen als ‘leer’ bestaan in het westen sterk vereenvoudigde beelden. Zo werd Zen verbonden met relaxt zijn (‘doe eens even zen’) en teruggebracht tot zittend mediteren, terwijl zogenaamde koans herhaaldelijk worden uitgesproken. Max van Schaik maakt duidelijk dat het hier gaat om een bepaalde vorm van Zen, waarbij wordt vergeten waarom voor die rituelen wordt gekozen.

Zen werd in de zestig en zeventig van de vorige eeuw opvallend populair in de zogeheten ‘counter-culture movement’, denk aan de hippies. Daarbij werd selectief gewinkeld waarbij die elementen die minder aantrekkelijk leken eruit gefilterd werden. En dan met name het aspect van de ‘rebirth’.

Op reis

Op reis vielen mij een aantal zaken sterk op, met zoals community-building in het achterhoofd. Ik noem ze even snel, waarbij daarna de rol van Zen aan bod komt. Opvallend vond ik de sterke oriëntatie op de familie, waarbij zelfs overleden familieleden met regelmaat via rituelen worden geëerd. Opvallend waren daarbij de hoffelijke omgangsvormen. Waarbij direct moet worden aangetekend dat die hoffelijkheid in Cambodja niet voorkwam dat de ene helft van de bevolking de andere helft dramatisch en gruwelijk uitmoordde, onder het relatief recente Pol Pot regime van de Rode Khmers. In de derde plaats viel de wel heel relaxte sfeer op, zonder grote focus op effectiviteit en efficiency (‘Waar is hier de deadline?’). Dat kan aan het warme en vochtige weer hebben gelegen en vooral mijn eigen vakantie-mood, of had het toch ook een diepere, culturele achtergrond? Een laatste observatie betrof de sterke oriëntatie op spiritualiteit en religie, met daarbij de voorspelling dat bij voortschrijdende modernisering en groeiende welvaart die waarschijnlijk het eerste slachtoffer worden. Vietnam met hun groei-economie was (al) een stuk rauwer, harder en minder spiritueel dan de buurlanden en is waarschijnlijk over tien jaar onherkenbaar veranderd.

Zen-filosofie en community-building, een top 5

Wie de literatuur scant ziet opvallend veel ex-monniken die als zelfverklaarde guru’s boeken schrijven en lezingen geven. Zen is blijkbaar ook westerse business (geworden), op de markt van zelfhulp en management. Een populair voorbeeld is de Indiase Gaur Gopal Das, met ‘Life’s Amazing Secrets: How To Find Balance and Purpose in Your Life uit 2018’. Wat zijn die – ook voor westerse community-builders interessante inzichten? Een top 5.

1 Omarm het fluïde. Opvallend is de aandacht in de zen-filosofie voor water. Water staat voor beweging. Opvattingen zijn nooit spijkerhard, zelfs hard ijs gaat bij een veranderde temperatuur gewoon weer stromen. Dat geldt uitdrukkelijk ook voor de Zen-filosofie zelf. Boeddhisme? Kill Boeddha!

Les voor community-builders: voedt twijfel aan bestaande paradigma’s en zorg actief voor voldoende tegenspraak

2 Herken onderlinge afhankelijkheid. Iets staat in de zen-filosofie nooit helemaal op zichzelf, ook mensen niet. Dag bestaat alleen omdat er ook een nacht is. Iets lang noemen kan alleen omdat we weten wat kort is. Alles is met elkaar verbonden.

Les voor community-builders: problemen niet geïsoleerd benaderen, oog hebben voor ‘the big picture’ en het verbonden zijn benadrukken.

3 Het principe van oorzaak en gevolg. Dat is de klassieke karmagedachte. We zijn verantwoordelijk wat we doen. Hierin ligt ook de oorsprong van de omstreden rebirth-filosofie en het vereren van voorouders. Dit is echter ook te vertalen als een grote verantwoordelijkheid voor volgende generaties.  Daarmee is de Zen-filosofie uitdrukkelijk geen comfortabel concept, pas op je tellen!

Les voor community-builders. Steeds de impact op de langere termijn agenderen, zelfs voor volgende generaties. Stappen en acties zijn niet vrijblijvend.  

4 Investeren in compassie. De uitdaging is zowel emotioneel als cognitief egoïsme te overstijgen. De welbekende meditatie is daarvoor een beproefde methode, maar niet per se noodzakelijk. Meditatie biedt de kans om uit hoofd te komen, en afstand te nemen van ‘dirt and unhelpful thinking’.

 Les voor community-builders.  Tijd zoeken en doelbewust inbouwen voor reflectie. En doelbewust agenderen voorbij het eigen belang.

5 Spelen met taal, symbolen en metaforen. De zen-filosofie straalt weerstand uit tegen te harde en duidelijke uitspraken en stelligheid. In plaats van leerboeken wordt liever gewerkt met evoluerende leermeester relaties, waarbij af en toe bewust onduidelijk is wie nu wat van wie leert. Adviezen zijn bewust ontwijkend via metaforen of gewoon een smiley.

Les voor community-builders. Doe een beroep op eigen creativiteit en inzicht. Verkies inspirerende verhalen boven duidelijke instructies. Onderschat nooit de wijsheid van de groep.

Verbinding tussen oost en west

Het is goed te zien hoeveel van deze van oorsprong oosterse inzichten al in al of niet gepopulariseerde vorm bij ons zijn doorgekomen, ook in het westerse zakenleven. Veel van de bovengenoemde zaken komen bekend voor. We zijn al meer Zen dan we ons realiseren? In het westen hechten we erg aan efficiëntie, een goede balans tussen inspanning en baten. Af en toe reizen is behoorlijk doelmatig, je kunt veel baat hebben aan niet werken!  En, om met een metafoor te eindigen, organiseer community-building als het even kan als een ontspannende, leerzame en daarmee beslist ook productieve reis.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s